Westerbeek

Torenuurwerk H.Hart kerk.

Door Toon Michiels, Vierlingsbeek 8 oktober 2012

Westerbeek, een peeldorp met een kerk, kroeg en voetbalclub.

H.Hart kerk van Westerbeek

In dit dorp voetbalde ik regelmatig in de begin jaren 60  toen in mijn dorp Oploo en in Westerbeek nog geen jeugdvoetbal bestond. In Westerbeek hadden echter een paar mensen een zogenaamd a-elftal opgericht met voetballers uit Oploo en Westerbeek . We speelden geen competitie maar losse wedstrijden tegen jongens uit de Rips ,Merselo enz. Ook in de jaren 70  heb ik nog in Westerbeek gevoetbald, gezellige tijden daar, vooral na afloop bij ”Wielleke”

Toen had ik niet gedacht dat ik dik 40 jaar later op een regenachtige zaterdag met de plaatselijke beheerder van de kerk naar het mechanische uurwerk van de kerk zou gaan kijken . Maar ja andere interesses gekregen.

Het kerkgebouw is opgericht in 1922 naar ontwerp van J. van Groenendael in late Neo-Gotische stijl en gelegen aan een kruispunt in de ontginningsnederzetting Westerbeek, nabij pastorie en school. De eerste aanzet van de nederzetting was er al in 1865, maar pas rond 1915 werd de huidige dorpskern gevormd op een kruising van wegen. Over het torenuurwerk kan ik op internet niet meer vinden dan: Mechanisch torenuurwerk, voorzien van elektrische opwinding. Maar dit is ook al weer verleden tijd, want enkele jaren geleden is het vervangen door een elektronisch geregelde tijdsaanduiding. Het oude uurwerk staat echter ingebouwd in een kast op dezelfde plaats als waar het altijd heeft gestaan, alleen is het niet meer compleet. Het uurwerk is volgens mij net zo oud als de kerk zelf.


Torenuurwerk Westerbeek

Bij het ombouwen naar elektrische opwinding en aansturing zijn er diverse tandwielen verwijderd en deze zijn niet bewaard gebleven. De opwindsleutel ligt nog wel onder in de kast. Het uurwerk is van Duitse (Weule) makelij en vermoedelijk door de De Klok of  M. van de Kerkhof & Zonen geplaatst. Het uurwerk is hetzelfde als dat van St.Hubert, alleen heeft de Westerbeekse kerk maar een wijzerplaat. Verder verkeert het in goede staat en is op zich goed te restaureren. Zie ook de berichten over ”Weule” torenuurwerken in Bockenem, De Klok en M.v.d.Kerkhof.

Een kleine bijzonderheid is dat de wijzerplaat verlichting sinds enkele jaren voor rekening van de Kerk, en niet zoals voorheen, op de openbare straat verlichting is aangesloten!

Nieuwe wijzeraandrijving.

 

Haakse overbrenging naar wijzerplaat.

 

Laatste trap naar het uurwerk.

 

Groeningen

Torenuurwerk Antonius en Nicolaaskapel

Door Toon Michiels, Vierlingsbeek  28 juni 2012

Torenuurwerk Kapel Groeningen, terug in de tijd!

Het dorp Groeningen is gebouwd in de vorm van een driehoek, dit is een kenmerk voor een oud-frankisch dorp. Op de brede basis van deze driehoek werd de Antonius- en Nicolaaskapel gebouwd. De bakstenen kapel dateert voornamelijk uit de 15e eeuw. In de 18e en 19e eeuw zijn kleine veranderingen aangebracht. De oudste vermelding van de kapel is aangetroffen in een gildebrief uit 1685 naar aanleiding van een aangehaalde brief uit 1494. In 1648 werd de kapel, evenals de kerk van Beek, aan de katholieke gemeenschap onttrokken. Tijdens de Franse bezetting werd de kapel op 28 januari 1802 teruggegevenen hersteld in 1822.

De familie Petit en Fritsen uit Aarle-Rixtel leverde het kerkbestuur op 13 juli 1846 een kerkklok met een gewicht van “95 halve Nederlandse ponden”. Op de klok zijn de volgende namen geplaatst: H. Anthonius Abt (patroon), A. van Welle (pastoor), H.J. Havens en A.H. Stevens (kapelmeesters). Maar  nergens wordt over een  mechanisch torenuurwerk geschreven. De dakruiter, oftewel het torentje, zal vermoedelijk van begin 19e eeuw zijn omdat de luidklok er in 1846 is geplaatst, en de kapel  in 1822 hersteld is. Of er in 1846  tegelijk met de luidklok ook een uurwerk is geplaatst, is tot op heden niet bekend. Het zou wel kunnen, omdat kerken en kapellen in omliggende dorpen zoals, Overloon?, Vierlingsbeek, Goch, Aijen, Oploo, Vortum, Sambeek en Boxmeer enz. al begin 18e eeuw  uurwerken bezaten, gezien ook de tekeningen van Jan de Beijer. En in de 15e eeuw toen de kapel gebouwd werd, er al torenuurwerken bestonden.

Het torenuurwerk wat nu op de zolder staat opgesteld, (Waar misschien meer vleermuizen wonen, dan mensen in Groeningen.) is van 1926 en  gebouwd door B.Eijsbouts uit Asten, nummer  921. Omdat het maar een  kleine halve eeuw dienst heeft gedaan, is het uurwerk nog in uitstekende staat. In de 1988 van de vorige eeuw is dit uurwerk voorzien van een elektrisch opwindsysteem, wat later weer vervangen is door een computer gestuurd systeem. Waarbij het originele uurwerk volledig intact is gebleven.

Nog in goede staat alleen die vleermuizen, hebben wel veel te zeggen daar boven.

Nog in goede staat alleen die vleermuizen, hebben wel veel te zeggen daar boven.

Als je het oude torenuurwerk wat mooi is opgesteld, nu aanzet,dan loopt het teruguit ! ( Dit i.v.m. de opstelling van het uurwerk.) Het past wel bij de kapel, dus mooi zo laten, want terug in de tijd valt er nog veel te ontdekken. Dat dit uurwerk er nog staat is op zich al bijzonder, en niet zoals in zoveel kerken met de oud ijzer handel of  ”verzamelaars” is meegegeven.

( Met dank ook aan Sjef Versteegen, Vierlingsbeek.)  Hieronder nog een foto serie.

Nog in goede staat alleen die vleermuizen, hebben wel veel te zeggen daar boven.

Nog in goede staat alleen die vleermuizen, hebben wel veel te zeggen daar boven.

14 Kopie van IMG_33025 Copie (6)6 Copie (10)4 IMG_3303 (2)7 IMG_3308 (2)16 IMG_331110 Kopie van IMG_33069 Kopie van IMG_33054 Copie (2)

Boven in de nok zit de elektromotor met de voortrein, die nu de wijzers bediend.

Boven in de nok zit de elektromotor met de voortrein in een pot, die nu de wijzers bediend.

Weule, Torenuurwerkfabriek in Bockenem

Torenuurwerkfabriek Weule, Bockenem

Geplaatst door Toon Michiels,Vierlingsbeek  1september 2012

J.F. Weule, 1811-1897

Johann Friedrich Weule, Bockenem (in de Harz), 1811 – 1897, richtte hier in 1837 een werkplaats op voor de fabricage van huisuurwerken. In 1847 brandde zijn bedrijf, met bijna de gehele stad, af. Bij de wederopbouw startte hij een fabriek voor torenuurwerken. Vanwege het toepassen van moderne technieken werd de firma snel beroemd. Rond 1900 nam zijn zoon de zaak over en groeide het bedrijf uit tot één van de grootste torenuurwerkfabrieken van Duitsland. In 1920 had het bedrijf 75 medewerkers. Torenuurwerken van Weule zijn van uitstekende kwaliteit en zijn, met het noodzakelijke onderhoud, feitelijk onverslijtbaar.
Na de tweede Wereldoorlog nam de concurrentie van fabrikanten van elektro-mechanische torenuurwerken snel toe. Weule heeft daarop te laat gereageerd. Op 18 maart 1953 ging het bedrijf failliet en kwam een einde aan deze zeer belangrijke Duitse torenuurwerkfabriek.
De thans nog aanwezige uurwerken van Weule zijn van historische waarde.

In de periode dat Weule op de markt was, was ook in Nederland een aantal torenuurwerkbouwers werkzaam. Toch was import van torenuurwerken niet uitzonderlijk.

Torenuurwerk Weule

Met grote regelmaat worden dan ook in Nederland geïmporteerde uurwerken uit Duitsland en ook uit Frankrijk aangetroffen. Vaak ontbreekt  op deze uurwerken de naam van de fabrikant en zijn zij gesigneerd door de leverancier/installateur van het uurwerk.

Uit: Info uurwerk Augustinitsjerke

 

St.Hubert

Torenuurwerk Hubertus en Barbara kerk.

Door Toon Michiels,Vierlingsbeek  01-09-2012

Torenuurwerk van de Hubertus en Barbara kerk in Sint Hubert.

De Kerktoren van St. Hubert ligt ongeveer halverwege de N264 aan de weg van Gennep naar Uden. Het gebouw is ten dele nog een 15e-eeuwse gotische kerk, waaraan in 1924 een nieuwe dwarsbeuk en koor aantoegevoegd zijn. Het is een Rijksmonument. De  kerk ligt verscholen ten noorden, van deze weg die door het dorp loopt. Aan de achterzijde is een grote parkeerplaats, en via het Kerkpad loop je naar de kerk, waar aan de voorzijde het kerkhof ligt, dat een ingang heeft aan de Jachthoornstraat. Ook via de klaproosstraat (een paadje) kom je ook bij de kerk(toren)aan de voorzijde uit. De toren daar gaat het mij om en dan vooral, naar het mechanisch uurwerk wat er mogelijk nog in staat.

Hiervoor belde ik in de week van 3 augustus Ad van de Wiel (Lid van het kerkbestuur) in St.Hubert op met de vraag,wat voor een mechanisch uurwerk zit er in de kerktoren, als er ”überhaupt” nog een in zit? Kom maar eens kijken dan kun je zien wat het is, maar het is niet meer in gebruik, en het staat in een hoek op de zolder van de kerktoren, vertelde Ad. Dat was  interessant!, en aldus meteen een afspraak gemaakt op vrijdag, 3 augustus 13.00 uur. Na een korte kennismaking vooral over de periode dat Ad bij Stork Boxmeer werkte, waarvan ik Ad herkende, gingen wij naar het uurwerk in de toren.

O, ze hebben een verrassing!,

zei Ad kijkend naar de berg takken onder een nis in de toren. Eigenlijk moet deze uilenkast,die onder de berg takken ligt voor de nis hangen ,vertelde Ad. Maar vermoedelijk was deze eraf gehaald om een balk schuin boven de nis te restaureren en is die daarna niet terug geplaatst, was onze gezamenlijke conclusie.

Maar aan de andere kant stond het uurwerk,nadat we het uit de hoek hadden getrokken, zag ik wel, dat er het een en ander aan ontbrak, zoals de beide grondraderen, ( tandwiel met trommel voor het touw) de windvleugel van het slagwerk, en het ankerwiel. Ook het anker , gewichten en slinger waren niet meer aanwezig. Een conisch tandwiel (voor de wijzer aandrijving) met as en lager beugels lag er wel bij, het houten frame, met gegoten ijzeren poten, waar het uurwerk opgestaan heeft stond tegen de muur. Het uurwerk was ooit omgebouwd tot een elektrisch bediende tijdsaanduiding waarbij het mechanisch uurwerk gedeeltelijk voor werd gebruikt. Daarvoor waren er diverse schakelaars en een elektromotor gemonteerd. Alle onderdelen die daarna overbodig waren zijn verdwenen. De maker van het werk stond nergens vermeld. Het is een slim gegoten ijzeren frame waar de tandwielen tussenin zijn gemonteerd, en je kunt het loopwerk en het slagwerk afzonderlijk demonteren.

Omdat ik zelf geen specialis ben,van torenuurwerken, stuurde ik de foto’s die ik had gemaakt naar twee clubleden en Walther Brouns. De laatste is een bekende specialist en lid van: S.O.T. Studiegroep Openbare Tijdaanduiding.Het oordeel was eensluidend een uurwerk van, ”vermoedelijk”, ( het is niet voorzien van een naamplaat) de firma Weule uit Bockenem, Duitsland. Walther Brouns melde mij dat het  uurwerk  helaas is geëlektrificeerd, ( totaal omgebouwd en voorzien van een stappenmotor) door Torenuurwerkfabriek “de Klok” uit Aarle-Rixtel. Een clublid schreef mij dat hij ook een uurwerk van Weule bezit,wat ook niet meer compleet is.

Wat mij verder opvalt op onderstaande tekening van de kerk uit 1748 is,

dat er geen wijzerplaat op te zien is,maar wel een ”dakruiter” cq. een klokkenstoel aan de achterzijde van de  toren. In de toren zijn ook geen sporen meer te zien van het uurwerk. Ook niet van eerdere uurwerken, dit omdat er veel van het houtwerk vernieuwd is. Opvallend is, dat de toren maar twee wijzerplaten heeft, enkel aan de zijkanten van de toren. (Waarom aan de voorkant geen wijzerplaat zit is voor mij nog een vraag?  Zou het met de ligging van het kerkhof te maken hebben, doden hebben immers alle tijd, het prijskaartje, of woonde er destijds geen mensen aan die zijde van het dorp, zelf denk ik het aan laatste.)

Op bovenstaande foto van de kerk uit 1937,

waar wel wijzerplaten op zitten, en vergelijkbare uurwerken, alsmede de verbouwing in 1924,  kom ik tot de conclusie dat het uurwerk vermoedelijk ook van die tijd is. En door de firma Weule is gebouwd voor een Nederlandse torenuurwerk bouwer. Gezien de eenvoudige bevestiging zou het wel eens kunnen dat de bestaande  wijzerplaten, er tegelijk met het uurwerk van ”Weule” zijn geplaatst. En er voordien geen uurwerk in heeft gezeten. Zonder verder diepgaand onderzoek, is bovenstaande een globale weergave van het torenuurwerk in St.Hubert. In de ”archieven” van o.a. de kerk of op schilderijen zal men wellicht nog gegevens kunnen vinden, over de leveranciers c.q. datums of rekeningen van dit uurwerk (of uurwerken?).

Wat mij ook opviel was dat er duizenden dode vliegen op een van de zolders van de toren lagen, dat had ik nog nooit gezien. Meestal liggen de zolders vol met vleermuizen keutels of duivenstront.  Er lag wel een oude draagbaar boven het gewelf van de kerk maar een lijk zag ik niet liggen. Dan zullen de vliegen wel tijdens de bestrijding van de houtworm zijn omgekomen, dacht ik later, doordat ze zijn aangelokt door dat goedje!

Verder kan men op diverse site’s op internet nog veel gegevensvinden, o.a. over plaatsen in Nederland met torenuurwerken van Weule. Zie ook het artikelen in torenuurwerken over Torenuurwerkfabriek Weule, Bockenem.

 

Toren- en uurwerken in het algemeen

DoorToon Michiels Vierlingsbeek  14 augustus 2012

 Even vooraf, de eerste uurwerken waren veelal openbare uurwerken. En de  mensen zijn in het algemeen meer geïnteresseerd in ”tijd”, dan in de mechaniek die erachter zit. Het is ook wel te begrijpen, omdat de meeste uurwerken niet alleen de tijd aangeven maar ook nog eens het slagwerk inschakelen c q. bedienen. Het heeft dus een visuele en een audio functie, en die combinatie samen maakt het mechaniek ingewikkeld. En als er nog een maanstand en datum , kwartierslag, carillon of koekoek in zit, heeft een specialist er nog moeite mee. De eerste (Toren)uurwerken waren vrij groot, en daardoor was het eenvoudiger om de werking te bekijken en in die tijd makkelijker om te maken. (door de smeden) Als je hetzelfde uurwerk op schaal in een reiswekker bouwt, zie je door de bomen het bos niet meer. En zeker niet bij de productie uurwerken vanaf de 20e eeuw met zijn verschillende mechanismes en patenten. Om als beginnend liefhebber ervaring op te doen begin dan nooit met een wekker, of een gecompliceerd uurwerk maar met een gewoon een daags of acht daags ketting uurwerk. Een mooi en eenvoudig uurwerk om uit en in elkaar te zetten , is een comtoise uurwerk. Ze zijn overzichtelijk en je kan het loopwerk (het eigenlijke uurwerk) en het slagwerk goed onderscheiden. Zelfs een leek krijgt het uit en in elkaar, het is net een Ikea product.

Ook de oude mechanische torenuurwerken zitten zo in elkaar. En als liefhebber probeer ik om de mechanische torenuurwerken in het Land van Cuijk die er nog zijn, globaal in kaart te brengen. Mede omdat van vele uurwerken, nog weinig of geen gegevens  bekend zijn, terwijl het toch bijzondere instrumenten zijn, die vroeger veel bekijks hadden als ze werden tentoongesteld, wat ook regelmatig gebeurde. De schrijvers over de historie van de  kerken en kapellen, schreven meer over het bouwwerk, de inrichting en de luidklokken, dan over het uurwerk, hooguit de bouwer werd vermeld. Dat komt in de eerste plaats omdat ze niet in het zicht staan, en de torens ook niet dagelijks voor iedereen toegankelijk zijn. Ten tweede, zijn het een van de eerste technische instrumenten, en er waren maar weinig mensen die er zoveel vanaf wisten dat ze het uurwerk konden beschrijven, wat in verhouding nog steeds zo is.  (Niet zelden, krijg ik de gegevens van de luidklokken of klokkenstoel toegestuurd, als ik om de gegevens over het uurwerk vraag!) Uurwerken in bekende steden of toeristische plaatsen en van beroemde uurwerkmakers zijn meestal uitvoerig beschreven, maar de uurwerken in minder bekende plaatsen in de regel niet.

Torenuurwerken worden al vanaf de 14e eeuw gebouwd, en zijn in de loop der eeuwen en jaren veelvuldig aangepast of vervangen door betere exemplaren. Vooral na de uitvinding door Christiaan Huijgens van het slingeruurwerk, rond 1657 werden de  uurwerken veel beter. Voordien weken ze veel af van de” juiste tijd” soms wel een half uur of meer per dag,  ze werden dan ook dagelijks met de zon(newijzer) gelijkgezet!

Ook  hadden de allereerste uurwerken geen wijzers, ( alleen een slagwerk). Nadat rond 1950, de elektriciteit haar intrede deed, werden zeer veel uurwerken wéér omgebouwd of vervangen. Daarom zijn de  meeste uurwerken in de kerktorens die er nog staan van latere datum dan het bouwwerk. Voor de ”kerken”, is de geschiedenis van het geloof uiteraard belangrijker dan van het uurwerk. Alhoewel ….als in kerken wordt gesproken ”Uw uur is nabij”, wil men toch weten hoe laat het is!

Zie ook het artikel Torenuurwerk Kapel Groeningen, terug in de tijd!

Torenuurwerkfabriek ‘De Klok’ en ‘M. van de Kerkhof Ingenieursbureau’

 De grondlegger van het bedrijf, waaruit beide genoemde bedrijven zijn voortgekomen, is Frans van de Kerkhof. Hij stichtte in 1887 het bedrijf ‘F. van de Kerkhof & Zonen’.
Frans, in 1847 geboren in het Brabantse Lieshout, was horlogemaker van beroep. Dit bracht blijkbaar onvoldoende inkomsten op om volledig te kunnen voorzien in het levensonderhoud van zijn gezin. Hij was daarom een tijd lang vertegenwoordiger van de klokkengieterij Petit & Fritsen te Aarle-Rixtel. Door dit beroep kwam hij natuurlijk regelmatig in aanraking met torenuurwerken en het lijkt logisch dat dit de aanzet is geweest om zelf een fabriek in torenuurwerken te beginnen.

Boek: Torenuurwerken Tijd voor iedereen.

Er zijn in deze beginperiode op bescheiden schaal uurwerken in het eigen bedrijf vervaardigd, maar Van de Kerkhof was toch vooral importeur van Duitse uurwerken van het fabrikaat Korfhage uit Buer (Dld.). De broers Jos en Marinus hebben het bedrijf van hun vader Frans voortgezet. Dit was echter van korte duur. Omstreeks 1912 zijn, waarschijnlijk door onderlinge twisten, de broers ieder huns weegs gegaan. Jos zette het bedrijf voort als ‘Torenuurwerkfabriek De Klok’ en Marinus stichtte het bedrijf ‘M. van de Kerkhof & Zonen’ en vestigde zich ook in Aarle-Rixtel. Beide bedrijven waren werkzaam in de torenuurwerkbranche en beconcurreerden elkaar waar mogelijk. Zo hanteerden zij beiden dezelfde referentielijsten van geleverde torenuurwerken. Na de Tweede Wereldoorlog werd de import uit Duitsland bemoeilijkt door de daar heersende algemene malaise en de in Nederland aanwezige sterke aversie tegen Duitse producten. Het bedrijf ‘Torenuurwerkfabriek De Klok’ is toen begonnen zelf torenuurwerken te vervaardigen. Deze hadden een zeer sterke gelijkenis met de voorheen geïmporteerde uurwerken van Korfhage. Nazaten van Marinus hebben het bedrijf ‘M. van de Kerkhof & Zonen’ in 2002 omgezet in het bedrijf ‘M. van de Kerkhof Ingenieursbureau’, en hebben zich gevestigd in Beek en Donk. Zowel het bedrijf ‘Torenuurwerkfabriek De Klok’ als ‘M. van de Kerkhof Ingenieursbureau’ zijn nog altijd op bescheiden schaal werkzaam in de torenuurwerkbranche

Een door ‘Torenuurwerkfabriek De Klok’ vervaardigd torenuurwerk.
Een bijna exacte kopie van een Duits torenuurwerk, type Korfhage, circa 1952.

 

Bron: Torenuurwerken Tijd voor iedereen